Neden Uyuyamıyorum? Uyku İlacı Kullanmalı mıyım?

Uykusuzluk, insanın en çabuk çaresiz hissettiği şikâyetlerden biri. Gündüz katlanılabilen her şey, uyunamayan bir gecenin ardından ağırlaşır. O yüzden "bir ilaç alsam da bitse" diye düşünmek gayet anlaşılır.

Net cevabı baştan vereyim: iyi uyuyamamak çoğu zaman tek başına bir sorun değil, bedensel ya da ruhsal bir durumun işaretidir. Bu yüzden asıl soru "hangi ilaç" değil, "bu uykusuzluk hangi uykusuzluk" olmalıdır.

Klinik deneyimim gösteriyor ki her uykusuzluk aynı değildir. Aşağıda önce ayrımı, sonra ilacın nerede devreye girdiğini anlatıyorum.

Hangi uykusuzluklar geçicidir?

Bir kısım uykusuzluk, hayatın normal akışı içinde ortaya çıkar ve kendiliğinden düzelir.

Fazla kafein, geç saate kadar ekrana bakmak, günlük stresin birikmesi — bunlar kısa süreli uyku bozulmalarının en sık nedenleridir. Bu tür uykusuzluklar birkaç gün sürer, tetikleyen şey ortadan kalktığında geçer ve tıbbi bir müdahale gerektirmez.

Hangi uykusuzluklar daha ciddidir?

Bazı uykusuzluklar ise başka bir tablonun parçasıdır. En sık karşılaştıklarım depresyon, anksiyete bozuklukları, bipolar bozukluk ve travmatik stresle ilgili durumlardır.

Burada uykusuzluk asıl sorun değil, asıl sorunun görünen yüzüdür. Bu ayrımı yapmak önemlidir, çünkü altta yatan durum ele alınmadığında uyku da kalıcı olarak düzelmez.

Uykusuzluğun biçimi neyi gösterir?

Uykunun nerede bozulduğu, çoğu zaman nereden geldiğini gösterir.

Anksiyete bozukluklarında zihin tehdit aramayı bırakmaz; kişi yatağa girer ama zihin kapanmaz. Depresyonda erken uyanmalar görülür ve sabaha karşı huzursuzluk artar. Travma sonrası süreçlerde uykuya dalmak zorlaşır, çünkü uyumak zihni teslim etmek gibi hissedilir. Duyguların bastırıldığı durumlarda ise gece, bastırılanın yüzeye çıktığı zaman olur.

Bu farklar tanı koydurmaz, ama hekime hangi yönde bakması gerektiğini söyler.

İlaç ne zaman gereklidir?

Uyku ilacı, uykusuzluğun her türü için doğru cevap değildir. Ama bazı durumlarda gereklidir.

İlaç tedavisi şu koşullarda gündeme gelir: uykusuzluk depresyon, anksiyete ya da başka bir ruhsal hastalığın parçasıysa; günlük işlevselliğinizi ciddi biçimde bozuyorsa; ve uyku düzeninize dair önlemlere rağmen düzelmiyorsa.

Bu üç koşuldan hiçbiri yoksa, ilaç çoğu zaman aceleci bir karardır. Çünkü ilaç uykuyu getirir ama uykuyu kaçıran şeyi ortadan kaldırmaz.

İlaç tek başına yeterli midir?

Yeterli değildir, ve bu en sık atlanan noktadır.

Uyku sorununda sıklıkla başka müdahaleler de gerekir: uyku düzenine dair alışkanlıkların kurulması, düşünce ve duyguların düzenlenmesi, gerekiyorsa terapi desteği. İlaç bu sürecin sadece bir parçasıdır. Yaşam düzenlemeleri olmadan, ilaçla kurulmuş bir uyku düzeni ilaç bırakıldığında ayakta kalmaz.

Uyku düzenine dair temel önlemler nelerdir?

Bunlar herkes için geçerlidir ve ilaç kullanılsın kullanılmasın uygulanır:

• Yatağı sadece uyku için kullanmak

• Her gün aynı saatte yatıp kalkmak

• Uykudan önce ekrandan ve parlak ışıktan uzak durmak

• Akşam ağır yememek, alkol ve kafein almamak

• Gün içinde egzersiz yapmak

Bunlar basit görünür ve tam da bu yüzden ciddiye alınmaz. Oysa ruhsal bir hastalık yokken görülen uykusuzlukların önemli bir kısmı bu düzenle çözülür.

Ruhsal bir hastalık varsa ne değişir?

Psikiyatrik bozukluklarda uykuya dalmak, uykuda kalmak ya da erken uyanmak ciddi bir sorun haline gelir.

Bu durumda tedavi edilmesi gereken şey uyku değil, altta yatan rahatsızlıktır — ve çoğu zaman ilaç desteği gerekir. Yani ilaç burada uyku hapı olarak değil, tablonun tedavisinin bir parçası olarak devreye girer. Aradaki fark, tedavinin süresini de sonucunu da değiştirir.

Kendinize sorabileceğiniz soru

Bir uzmana başvurmadan önce şu ayrımı yapın:

"Ben uykuya mı dalamıyorum, uykuda mı kalamıyorum, yoksa erken mi uyanıyorum?"

Bu üç cevap farklı yerlere işaret eder ve ilk görüşmede sorulacak soruları doğrudan belirler. Uykuya dalamamak çoğu zaman zihnin kapanamamasıyla ilgilidir. Erken uyanmak ve bir daha dalamamak farklı bir yöne bakmayı gerektirir.

Bu ayrımı yapmış olarak gitmeniz, değerlendirmeyi hızlandırır. Çünkü "uyuyamıyorum" cümlesi tek başına çok geniş; hangi noktada uyuyamadığınız ise doğrudan kullanılabilir bir bilgidir.

Uzm. Dr. Alper Baş — Psikiyatri ve Psikoterapi