Aynı Tanıda Neden Herkese Aynı İlaç Verilmez?

Tanınızı öğrendikten sonra aynı tanıyı almış birinden farklı bir ilaç kullandığınızı fark etmek kafa karıştırır. İnsan haklı olarak şunu düşünür: hangimizinki doğru? Bu soru gayet anlaşılır; çünkü tıbbın her tanıya bir karşılık verdiğini varsaymak makul bir beklentidir.

Net cevabı baştan vereyim: tedavi kararı sadece tanıya göre değil, kişinin bütün klinik özelliklerine göre verilir.

Klinik deneyimim gösteriyor ki aynı tanıyı alan iki kişi dışarıdan çok benzer görünebilir. Ama tedaviyi belirleyen şey o benzerlik değil, aşağıdaki farklardır.

Belirtilerin dağılımı tedaviyi nasıl değiştirir?

Aynı tanı altında bile belirtilerin dağılımı ve ağırlığı kişiden kişiye değişir.

Uykusuzluğu belirgin olan birinde yatıştırıcı etkisi olan bir tercih yapılabilirken, gün boyu uyku hali yaşayan birinde tam tersi bir yaklaşım gerekir. Yani aynı tanının iki hastası, birbirine zıt yönde ilaçlarla tedavi ediliyor olabilir — ve ikisi de doğrudur.

Tablonun ne kadar sürdüğü neden önemli?

Yeni başlayan bir tablo ile yıllardır süren bir tablo aynı şekilde ele alınmaz.

İlk kez depresif belirtiler yaşayan biriyle, tekrarlayan atakları olan birinin tedavi planı aynı olmaz. Birinde amaç mevcut dönemi toparlamakken, diğerinde tekrarları önlemek de hesaba katılır. Bu, ilaç seçimini de kullanım süresini de değiştirir.

Eşlik eden durumlar seçimi nasıl etkiler?

Anksiyete, uyku sorunları ve dikkat sorunları gibi durumlar ilaç seçimini doğrudan etkiler.

Depresyona yoğun anksiyete eşlik ediyorsa farklı bir denge gözetilir, dikkat sorunu eşlik ediyorsa farklı bir denge. Tanı aynı olsa bile tabloya eşlik eden şey değiştiğinde, tedavinin hedeflemesi gereken alan da değişir.

Aynı ilaç herkeste aynı etkiyi mi yapar?

Yapmaz. İlaç yanıtı bireyseldir.

Bir kişi ilacı çok iyi tolere ederken, diğerinde belirgin yan etkiler ortaya çıkabilir ve tedavi değiştirilir. Bu, ilacın kötü olduğu anlamına gelmez; o kişiye uymadığı anlamına gelir. İkisi farklı şeylerdir ve karıştırıldığında, aslında işe yarayabilecek bir tedavi haksız yere kötü bir üne kavuşur.

Yaşam koşulları tedaviyi neden değiştirir?

Kişinin günlük yükü, sorumlulukları ve işlev düzeyi planı doğrudan değiştirir.

Örneğin okul servisi şoförü olarak çalışan birine uyku hali ve dalgınlık yapabilecek bir ilaç verilmez. Aynı ilaç, gündüzleri evde olan biri için hiçbir sorun oluşturmayabilir. Yani tedavi sadece tabloya değil, o tablonun içinde yaşanan hayata göre kurulur.

Daha önce kullanılan ilaçlar karara dahil edilir mi?

Edilir, hatta çoğu zaman belirleyicidir.

Daha önce fayda görülmemiş bir ilaç aynı tabloda tekrar tercih edilmez. Tam tersi de geçerlidir: geçmişte fayda gördüğünüz bir ilaç varsa, önce o değerlendirilir. Bu yüzden ilk görüşmede daha önce ne kullandığınızı hatırlamanız, verebileceğiniz en işlevsel bilgilerden biridir.

Başlanan tedavi sabit bir plan mıdır?

Değildir. Başlanan tedavi izlem sürecinde düzenlenir.

İlk başlanan doz veya ilaç, alınan yanıta göre artırılabilir, azaltılabilir ya da tamamen değiştirilebilir. Bir ilacın değiştirilmesi hata yapıldığı anlamına gelmez; süreç içinde elde edilen bilgiyle karar güncellendiği anlamına gelir.

Bunun pratikte anlamı ne?

Psikiyatride tedavi tanıya göre değil, kişiye göre planlanır.

Hatta aynı kişide, aynı tanı için, hayatın farklı dönemlerinde farklı bir ilaç daha uygun olabilir. Aynı tanı, aynı tedavinin uygun olduğu anlamına gelmez.

Kendinize sorabileceğiniz soru

Bir tedavi kullanıyorsanız, kendinize şunu sorun:

"Bana bu ilacın neden seçildiğini biliyor muyum?"

Bu sorunun cevabını biliyorsanız, başka birinin farklı bir ilaç kullanıyor olması sizi tedirgin etmez. Bilmiyorsanız, bu bir eksikliktir ama kolay kapanan bir eksikliktir — bir sonraki görüşmede sorulacak tek bir soruyla kapanır.

Gerekçesini bildiğiniz bir tedaviyi sürdürmek, gerekçesini bilmediğiniz bir tedaviyi sürdürmekten çok daha kolaydır. Çünkü ilk zorlukta o kararın arkasında duracak olan kişi sizsiniz.

Uzm. Dr. Alper Baş — Psikiyatri ve Psikoterapi